Makine kelimesi günlük hayatta sıklıkla kullanılan bir kelime olmasına karşın, yazımı birçok kişi tarafından karıştırılan kelimeler arasında yer alıyor. Kelimenin yanlış yazılması aynı zamanda yanlış telaffuz edilmesine de neden oluyor.
Bu durum özellikle de 2010 yılında emekli öğretim görevlisi Dr. Günseli Naymansoy'un "Sözcüğün doğrusu 'makine'dir; üniversitelerde bu kullanım düzeltilmelidir." şeklindeki çıkışı, bunun ardından YÖK ve Türk Dil Kurumu gibi kurumlara talepte bulunması ve bu sürecin ulusal medyaya da taşınması tartışmaların iyice karmaşıklaşmasına neden olmuştur.
Gerçekten de ülkemizdeki üniversitelerde bu konuda ciddi bir karmaşa görülmektedir. Türkiye'nin en önde gelen üniversitelerinin büyük bir çoğunluğunda (örneğin Orta Doğu Teknik Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi), terim "makina" olarak geçmektedir. Bazı üniversitelerde ise (örneğin Bilkent Üniversitesi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi ve Koç Üniversitesi) "makine" sözcüğünü tercih etmektedir. Bazı diğer üniversitelerin sitesinde ise (örneğin Selçuk Üniversitesi ve Gazi Üniversitesi) her iki kullanıma birden rastlamak mümkündür.
Meslek kuruluşları açısındansa daha büyük bir fikir birliği bulunmaktadır. Örneğin Türkiye Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) altındaki mühendislik odası, makina sözcüğünü tercih etmektedir: TMMOB Makina Mühendisleri Odası. Benzer şekilde, Kıbrıs Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (KTMMOB) de Makina Mühendisleri Odası'nı tercih etmektedir.
Your Heading
Türk Dil Kurumu ve Kafa Karışıklığı
Bu tarz kelime kökenine dayalı bir konuda yetkili kurum olarak Türk Dil Kurumu dikkate alınması elzemdir.
HaberTürk'ün 2010 yılında yaptığı bir haberde, Naymansoy'un TDK'ye attığı bir e-posta sonrasında, Türk Dil Kurumu başkanı Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın'dan aldığı cevapta "1965 yılından itibaren imlâ kılavuzlarında sözcüğün 'makine' biçiminde yazıldığı" iddia edilmektedir.
Bu tuhaftır. Zira Türk Dil Kurumu'nun çevirimiçi olarak yayınlanan Genel Türkçe Sözlük'üne girip, makina sözcüğü aratılacak olursa, sözcüğün hatalı olmadığını gösteren bir şekilde makine sözcüğüne yönlendirme yapılmaktadır.
Dolayısıyla sözcüğün makina kullanımı Türk Dil Kurumu tarafından hatalı sayılmamaktadır. Yalnızca olan, kurumun makine sözcüğüne yönelik bir tercih beyan ediyor olmasıdır. Bu terimin karşılığı olarak detaylı açıklama yapılmaktadır.
Kafa karışıklığını arttıran bir durum da yukarıdaki vaziyete karşın Türk Dil Kurumu'nun Sıkça Yapılan Yanlışlara Doğrular isimli köşesinde makina sözcüğü hatalı olarak verilmekte, makine sözcüğü ise onun doğrusu olarak belirtilmektedir.
İşte kafaları karıştıran problem de buradan doğmaktadır. Hem sözcüğü Genel Türkçe Sözlük'te barındırıp, hem de hatalı olduğunu iddia etmek, kimilerinin sözcüğün doğrusunun "makine" yazımı olduğunu düşünmelerine neden olmaktadır. O halde makina sözcüğü neden sözlükte barındırılmaktadır?
Your Heading
İşin Aslı
işin aslı konusunda birkaç noktaya bakabiliriz:
Temel Türkçe Kuralları
Elbette bir kelimenin ünlü harflerinin nasıl düzenlenmesi gerektiğiyle ilgili olarak akla gelen ilk unsur, ünlü uyumu kavramıdır. Büyük Ünlü Uyumu, Türk Dil Kurumu tarafından şöyle tanımlanmaktadır: Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak vb.
Sözcüklerin ikisi de (makina da, makine de) bu kuralı ihlâl edeceği için aradığımızı burada bulamıyoruz. Ancak ancak her ikisi de küçük ünlü ses uyumu kuralına uyuyor.
Kelimenin Kökeni
Bu durumda, kelimenin ödünç alındığı dile bakmak, sıradaki en mantıklı adım olacaktır. Türk Dil Kurumu tarafından hem makina hem de makine sözcüğünün kökeni İtalyancadaki macchina sözcüğüne dayandırılmaktadır. Yabancı dilden girmiş olan bir kelimenin ses uyumuna uyması gibi bir zorunluluğu da bulunmuyor.
Your Heading
Netice
Netice olarak sözcüğün orijinal olarak ödünç alındığı kaynak dikkate alınacak olursa makina kullanımı, Türk Dil Kurumu'nun 1965 tarihli gerekçesiz kararı dikkate alınacak olursa makine kullanımı geçerlidir diyebiliriz.
Konuyla ilgili bir diğer tahmin, ödünç alınan kaynağın zamanla değişmiş olabileceğidir. Özellikle 20. yüzyılın ortalarında dilimizde İngilizce'nin etkisi arttıkça, İngilizcedeki machinesözcüğü de dilimize makine şeklinde sirayet etmiş olabilir.
Dolayısıyla Genel Türkçe Sözlük'ten yola çıkacak olursak ikisi arasında fark olmamakla birlikte, dilbilimcilerin makine sözcüğü yönünde bir tercih gösterdiği görülmektedir.